Nauka kaže da artefakti o njihovom postojanju na prostoru Balkana datiraju od neolita.Budući da su tradicionalno pastirski i nomadski narod (a koji to narod nije? ), putanja ih je od Balkana i Karpata dovela čak i do Poljske. Poreklo Vlaha kao i jezički srodnih Rumuna ostaje zagonetka. Izvesni smatraju da su oba naroda potomci starih Rimljana na Balkanu, dok drugi tvrde kako potiču od romanizovanih kolonista, a najverovatnije od latinizovanih starosedelaca. Rumunska kultura, bila je pod uticajem slovenskog etničkog arhipelaga dok se kod Vlaha koji potiču sa prostora južno od Dunava očitava uticaj Grčke i Vizantije.Antropololozi ih zovu Makedo-Romuni a oni sami koriste ime Aromuni. Lingvisti se slažu da su vlaški i rumunski verzije istog jezika zasnovanog na latinskom. A još jedna varijacija vlaškog-dalmatinski (Morlaci) izumro je 1898. godine, dok istro-rumunski, govori nekoliko hiljada žitelja u Hrvatskoj. Toponimi kao što je planina Durmitor u Crnoj Gori, svedoče o kontinuiranom prisustvu stanovnika koji govore latinski u regionu Dunava i u svim planinskim oblastima dinarskog sistema. Ime "Vlah" izvedeno je iz gotskog i originalno je značilo "stranac", a kasnije "onaj koji se izražava na latinskom". Anglosaksonska plemena koristila su naziv "Velš" za romanizovano stanovništvo na području koje je kasnije nazvano Vels, dok su Rimljani u južnoj Belgiji dobili naziv Valoni. Mađari i danas iItaliju zovu Olasag ili zemlja Olaha(Vlaha). Najraniji istorijski uspeh kod Vlaha dogodio se uspostavom dinastije Asen (1185-1258) koja je sintetizovala vlaško-bugarsko carstvo. 

 

Vlaški/cincarski grad i centar kulture, Moskopolje u jugoistočnoj Albaniji je bio svetla tačka Balkana u tamnici otomanskog komonvelta. Uzvišeno smešten na 1200 metara nadmorske visine, promišljeno nedostupan jer je bio zlata i znanja vredan. Krajem sedamnaestog veka je počeo naglo da narasta da bi do sredine osamnaestog veka  dostigao i 80.000 stanovnika dok je Atina brojala svega 15.000 duša. Grad su osnovali gorštaci koji postadoše vremenom trgovci i slično Dubrovčanima  krstarili tada uveliko "turskim" Balkanom i bili privredni karavan i poveznica. Godišnje su znali prevaljivati i po nekoliko stotina kilometara i taj polunomadski način života, koji više odgovara lastama nego ljudima, činio ih je posebnima i sposobnima za velike istorijske uloge. Vlasi/Cincari su živeli u plemenima a poneka bogatija, imala su i po nekoliko desetina hiljada ovaca. Proizvodili su nadaleko čuveni sir a budući da ga je valjalo prodati,  preduzimljiviji među njima, uzeli su stvar u svoje ruke i počeli da se bave trgovinom...čuveni kiridžije. Moskopolje se ponosilo sa svoje 72 crkve, akademijom, štamparijom, naprednom infrastrukturom. Tada su objavljeni i prvi vlaški rečnici, gramatike i bukvari. Od prvobitnog sela koje podigoše pastiri i pečalbari, nastao je stožer verskog i kulturnog života Vlaha/Cincara i nakon Stambola i Soluna slovio je za najveći i najnapredniji grad. Popločane ulice, glinene vodovodne cevi dovodile su vodu sa planinskih izvora u varoš, česme na raskršćima, šadrvani u avlijama kuća sazidanih od klesanog kamena. Grad je imao mnogobrojne tržnice i dućane i čak i svoju policiju, i prirodno da je kako se opisuje i stanovništvo bilo bogato i otmeno.

Međutim Peloponez se digao na ustanak 1769. godine  protiv agarjanske aždaje turskih šenlučara i bašibozuka. A Vlasi/Cincari,drevni empatičari,  velikodušno privrženi svim narodima koji nakon njih dođoše na Balkan (izuzev potonjim Albancima i gostujućim Turcima) pritekoše u pomoć Grcima. Osmanlije su nažalost u krvi ugušili ustanak i uz pomoć albanskih zulumćara svojim hordama omogućili bezvlašće u kojem su poharali, popalili, opljačkali bogate kuće, magaze, javne građevine, riznice i odneli sve što se odneti može.Predanje veli da se oko 40.000 Vlaha Moskopoljaca rasulo na sve četiri stane sveta, a pretežno su se izlili po gradovima u kojima su prethodno imali trgovačke veze i ispostave;širom Makedonije, Srbije (Beograd), Bosne i Hercegovine pa sve do Vojvodine (Novi Sad, Pančevo, Vršac, Subotica) i  dublje u Ugarsku, Austriju, Poljsku. Najednom, istorija južne Albanije je izgubila na značaju, putovanja postadoše opasna, trgovina izgubi živost, nestade osećaja  nedodirljivost i bezbednosti grada. Grad nije više napredovao i u svoju se senku pretvarao. Devetnaest godina kasnije po istoj je dramaturgiji grad napadnut i opustošen, ovoga puta sa mnogo manjim plenom. Trideset godina kasnije 1821. godine, Ali-paša Janjinski,  oblasni gospodar od sultana odmetnut sa svojim arnautskim četama zadaje Moskopolju konačni udarac, ovog puta koban i zlokoban. Crkve, radnje i kuće su poharane, spaljene, mnogo čeljadi pobijeno a mnogo žena u roblje odvedeno. Svo preostalo stanovništvo je Ali-paša  prognao a egzodus ih je mahom u Istočnu Srbiju odneo. Iseljenici su poneli šta su mogli od svog bogatstva, srebro, ikone, knjige. Rasuti po gradovima, obrazovani, marljivi i poslovično štedljivi, u velikom broju slučajeva sa zavidnim bogatstvom, izbegli Vlasi/Cincari, brzo i lako su se uklapali u nove sredine. Jedan od najznačajnijih faktora u formiranju srpske čaršije, bili su baš Cincari i to pre svih Moskopoljci sa svojim urbanim mentalitetom, vezama po regionu, vrednoći- u ogromnoj meri su doprineli  stvaranju intelektualne, političke i ekonomske elite. Tako uspešni i integrisani u u nove sredine, polako se u njih i utopiše. U svesti Vlaha/Cincara i onih čijim venama teče imalo te krvi, Moskopolje je postalo mit, izgubljena prestonica slična Jerusalimu, a to je danas razrušeno i travom obraslo selo koje ne broji više od 50 seljana, varvarski izbrisana sredina civilizovana.

Sve sam ove opsežnosti naveo da bih stereotip o isključivo rustikalnim i pastirskim Vlasima donekle  urušio. Pan i Satir jednako je pastir, a ta kombinacija je esencija zdravog bazičnog i naturalnog života koji je u dosluhu sa živom i neživom prirodom, mitovima, magijom, duhovnošću i životnom plodnošću. Vekovima se tu bajke ispredaju kao vuna, pletu se narodne igre oko gajdi i cimbalovih struna, vetar dok šiba gorje, priče se prenose oko toplih furuna. Trans izaziva šumskog  boga Silvana da se frulom oglasi od Transilvanije dok ga tercom prati srodno mitološko božanstvo Pan iz Panonije.Narod je to izobiljnog i bogatoga duha, raznovrsnog muzičkoga sluha. 

I kad se vratimo na početak teksta u kojem se nabrajaju imena mnoga naroda istoga, možemo to shvatiti kao staru težnju da se napravi konfuzija i da je i to jedna od asimilatorskih misija nacionalnih država na čijem području žive Vlasi/Cincari, bezrazložno od svog identiteta razdvajani. Istorija je pokazala da su  odgonetnuli zagonetku etničke i kulturne dualnosti i  ravnopravno gradili od temelja ovu našu zemlju sa velikom merom hrabrosti, kreativnosti i zahvalnosti na kojima se i pozavideti i ugledati možemo. Poklonili su nam ugledne i velike ljude, izrazite predstavnike književnosti, slikarstva, arhitekture, muzike a i glasovite hajduke. Naš narod sve ove velikane poznaje, ali mahom ne zna i ne prepoznaje da su pojedini među njima pripadnici vlaške/cincarske narodnosti. Napokon, iznajmili su svoju dušu, te ne zaboravimo Alkibijada Nušu (Branislav Nušić), Jovana Jovanovića Zmaja, Jovana Steriju Popovića, Lazara Pačua, Nikolu Pašića, Kapetana Mišu Anasasijevića, Rigu od Fere, Braću Manaki, Stevana Mokranjca, Vaska Popu, Tošeta Proesko, Maju Odžaklijevsku, Koču Popovića, Stevana Sinđelića, Hajduk Veljka...

Lista je preduga, ali ne kazati ko su oni, zapravo je namerna amnezija od koje pati Srbija, a to je svojevrsna etnocentrična kulturna tuga. A kada su Vuka Karadžića upitali: "Ko su Vlasi i gde žive?" tad odgovori:" Vlasi su svi i svuda." Dakle, svud su po našoj zemlji Vlasi, a možda si i ti a ni ne znaš da si.